Donderdag 4 november

Vandaag gaan 13 verschillende performances in première, gemaakt door ongeveer 30 theatermakers, musici, acteurs en beeldend kunstenaars. Mijn uitdaging is om iedereen duidelijk te maken dat ik niet de juiste persoon ben als men plakband, een stemvork of volle batterijen nodig heeft. Natuurlijk ben ik hier vaker geweest en ken ik goed de weg, maar ik probeer elk team zelfredzaam te maken en zo, tussen het vele regelwerk door, tijd te vinden voor het vormgeven van de Finale. Aan het eind van de route met de kleine huiskamervoorstellingen komt al het publiek namelijk samen op een mooie binnenplaats bij de Hamam voor een concert waarin de meeste artiesten samenkomen. De afgelopen dagen heb ik muzikale elementen ingestudeerd die in de finale als puzzelstukjes ineen dienen te vallen. Geen tijd om het geheel een keer te repeteren. Iedereen is tezeer druk met de eigen show.
De tijd vliegt en om vier uur begint het publiek zich te verzamelen. Ik schrik. Zoveel jongeren! Waar zijn hun ouders? De gidsen hadden een duidelijke instructie om vooral ook ouders, ooms en tantes mee te nemen naar de voorstelling. Maar het publiek is bijna volledig jong en verdeeld in groepen jonges en meisjes. Dat is gaaf. Vorig jaar waren het vooral mensen die al bekend met kunst en theater zijn. Dit jaar wilden we graag juist jonge en onervaren bezoekers trekken. Heel fijn dat dat gelukt is. Maar niet altijd. Soms breekt de slappe lach uit onder tien jonge meisjes in hijaab tijdens het gevoelige concert van de Sufi zanger Firas en boventoonzanger Mark. Of dan is een groep na 1 minuut uitgekeken op de beeldende kunstwerken in de oude hamam. Ik maak me dan zorgen of ze het wel mooi vinden. Maar concentratie en waardering blijken niet altijd samen te hoeven gaan. De bezoekers zijn erg blij.


De finale is als een popconcert. Mijn plan van inelkaar grijpende soundscapes en anneengecomponeerde liederen werkt niet. Elke minuut worden we onderbroken door applaus, geroep en gefluit. Een chaos. Subtiliteiten verdwijnen in een zee van overdonderend enthousiasme.

Woensdag 3 November

Je kunt natuurlijk klagen. Over dat mensen niet op tijd komen, niet terugbellen of hun e-mail niet lezen. Organiseren in Palestijns Gebied is vooral hopen en bidden dat dingen goedkomen, en dat het no problem ook werkelijk geen probleem is.
Maar als je een dag voor de shows nog een huiskamer nodig hebt, of iemand om het publiek rond te leiden of iemand om voor 200 man koek te bakken, dan lukt dat gewoon. In die zin is organiseren hier een feest: als er iets gefixt moet worden helpt iedereen om bekenden te bellen en de juiste persoon te vinden die het voorelkaar krijgt. Zo hebben we vandaag een technicus geregeld die morgen de hele dag komt helpen (althans, hij moet het even regelen met zijn werk), een lokatie gevonden (we overleggen met de zoon van 11, opvallend is dat de vaders afwezig zijn in bijna alle lokaties) en er is iemand microfoons en snoeren kopen (de enige echt betrouwbare geluidsman van de stad bleek een ander concert te hebben morgen). Nog een nachtje slapen… Zou er eigenlijk wel publiek komen?

Dinsdag 2 november


Soms vergeet je even hoezeer dit de open zenuw van het conflict in het Midden-Oosten is. Dan heb je gesprekken over mooie dingen, drink je thee met grappige conversaties in bijna geen Engels en lever je jezelf over aan de zang vanaf de moskee, de geuren van de souq en de drukte van alle mensen in de nauwe straatjes. Maar als je kunstenaars uitnodigt om hun werk te tonen op het festival, dan mogen ze je bij het checkpoint een werk overhandigen, maar zelf niet meekomen. Musici, acteurs, organisatiemensen. Bijna allemaal afgesloten van Jerusalem achter de muur en prokkeldraad. Het vinden van publiek in Jerusalem is ook een enorme klus. Er zijn geen uitgaansgelegenheden, theaters of concertzalen in de Oude Stad en toestemming krijgen voor een cultureel evenement is bijna onmogelijk. Niemand is gewend om na het donker nog naar buiten te gaan. Behalve de vuilnisophalers en Israelische soldaten is het dan ook uitgestorven op straat na een uur of zeven.

Wat wij doen zal niet meer zijn dan een druppeltje in een emmer die zich langzaam vult met zin in vrede, contact en gelijkwaardigheid. Of de emmer ooit volraakt is de vraag. Soms schieten mensen er gaatjes in.

Maandag 1 November

De mannen van het koor zijn bijeengebeld en verwachten ons. Ze zingen enkele hymnes. Indrukwekkend. Echt prachtige muziek. Grillig en toch heel geordend en kalm. Na een kwartier zegt de oudste: nu is het tijd voor wijn en chocola. Daar ben ik het zwaar mee oneens. Ik vind het tijd voor nog veel meer gezang. We halen ze over nog eens het lied te zingen en proberen stukjes mee te doen. Het is niet eenvoudig, het stuk kent tal van ritmische en harmonische onregelmatigheden. “Wat jullie doen is zoals in de Russische kerk”, was een reactie op het toevoegen van enkele bovenstemmen. 
Dat is opmerkelijk. 
Een toevoeging of verandering maakt hun muziek blijkbaar minder zoals het hoort. Ik popel om een antwoord te componeren op deze wonderschone muziek. Maar begrijp ook dat het precies bedoeld is zoals het is, en elke variatie juist afbreuk doet aan de autenticiteit. En in de Oude Stad van Jerusalem, waar tientallen kerken op een vierkante kilometer zijn samengepropt, kan ik me voorstellen dat juist de puurheid van je eigen traditie je bestaansrecht bepaalt. En dat is niet iets dat je zomaar loslaat.
Tijdens de wijn met chocola die volgt zoek ik verder naar openingen. Ze willen best hun lied op ons festival zingen, volgend jaar. Als wij de tijd hebben genomen om nog eens rustig te overdenken hoe onverenigbaar orthodoxie en creativiteit zijn.

Zondag 31 oktober

De moeder van rappers Ali en Mustapha en nog acht zonen en één dochter verwelkomt ons in haar huis. Buiten staat een klein gasfornuis. De woonkamer is misschien 3x2 meter groot. Genoeg voor een stapelbed (van Ali en Mustapha) en haar eigen bedje, tevens bank voor ons, gasten. Aan één kant is een tralieraam dat uitkijkt op de oude overdekte souq. Aan de andere kant hangt een groot flatscreen televisie waarop Bollywood musicals spelen. De grens tussen heden en verleden, sprookje en werkelijkheid lijkt een beetje op te lossen.

Zaterdag 30 oktober

De eerste regen sinds maanden. Al het stof dat tussen straatstenen en muren geplakt zat komt vrij en legt een spiegelglad laagje modder op de straten. Behalve de zwaarbepakte voorraadwagens, groepen biddende pelgrims, scheve trappetjes en winkelende families vormen ook de glibberige straatstenen een gevaarlijk obstakel als ik van afspraak naar afspraak snel.

Vrijdag 29 oktober

Helden. Dat zijn de musici, theatermakers en kunstenaars die vandaag en morgen aankomen uit Amsterdam, Budapest, Madrid en Taipei om deel te nemen aan Al Quds Underground. Zwaar onderbetaald, overnachtend in brak hotelletje en overgeleverd aan de chaos van een samenleving vol problemen en de pogingen van ondergetekende om componist, artistiek leider, producent en woordvoerder tegelijk te zijn. En dan toch blij, gretig en hulpvaardig blijven. Zoals Kevin Walton die om 4 uur in de nacht door een vliegveld-taxi bij de stadspoort werd afgezet en in de stromende regen met zware koffer eenzaam door de straatjes dwaalde en ons niet wakkergebeld kreeg om de weg te wijzen.
Welkom allemaal. Heerlijk dat jullie er bijzijn!

Donderdag 28 oktober


Een traditioneel ontbijt in Nablus. Warme verse kaas met kruimeldeeg en zoet rozenwater. Daarna een beetje door de mangel-draaihekken en detectiepoorten van het checkpoint. Een half uur wachten tussen dikke tralies, soms onder luid geschreeuw van een soldaat uit een speaker. De rij wisselde van functie zodat je telkens naar een andere rij moest (en weer achter aansluiten). Eerst was het de rij voor iedereen, toen voor de mensen met een Jerusalem pas, toen voor de mensen zonder tas. De man naast me glimlachte. “Imagine someone that lives in Bethlehem, works in Jerusalem and his family lives in Ramallah”. Je raadt het al: dat was hijzelf. We verzinnen tips om het wachten minder saai te maken. Waar zijn die gasten van de Metro en de Spits als je ze nodig hebt?

Woensdag 27 oktober

Op bezoek bij een klein cultureel centrum in Asker camp, Nablus. Indrukwekkend om het kamp te zien, 11.000 inwoners op minder dan één km2. 


We worden onthaald als popidolen, en voorgesteld aan alle broers en ooms en neven van onze gastheer. We ontmoeten een aantal extreem goede dansers en virtuose musici. Er heerst een spontane sfeer en we gaan in enkele uren samen een korte voorstelling maken. Er zijn geen meisjes bij. Enkele dagen geleden kwamen ze hun dansjurken terugbrengen bij de leider. Ze waren een jaar of 14 en hun ouders vonden dat het over was met dansles. Tijd om binnen te blijven. Niet zelden trouwt een vrouw hier als ze 15 of 16 jaar is. In het kamp hebben mensen geen auto’s, huizen of interessante banen waar je je status aan kunt ontlenen. Dus je reputatie ontleen je dan aan de kuisheid van je dochter. Als zij danslessen heeft samen met jongens dan gaan de mensen maar roddelen…
Moeilijk te accepteren. Juist culturele ontwikkeling geeft mensen hier de ruimte om binnen de strikte sociale regels een zekere eigenzinnigheid te ontwikkelen.


De voorstelling was echt te gek. In één middag hebben we een spannende ontmoeting gemaakt van muziek, dans en theatrale vondsten. De stroom viel soms uit. Het leek erop dat óf de muziek, óf het theaterlicht aankon, niet tegelijkertijd. Toen de muziek kapot ging tijdens de finale met de dans van de jongens, klapte en stampte het publiek een degelijke beat zodat het toch een feestje werd.

Dinsdag 26 oktober

Het begint goed op gang te komen. Vier theatermakers van de toneelacademie Maastricht zijn al in intense gesprekken verwikkeld met hun plaatselijke collega’s. Ik bezoek enkele families die hun huiskamer beschikbaar stellen voor de optredens, ontwerp een flyer die meteen de volgende dag gedruk kan worden, spreek met de zanger van de Al Aqsa moskee, hij doet de oproep tot gebed die over de stad schalt, maar heeft ook wel zin om een samenwerking aan te gaan met Mark van Tongeren, de Nederlandse zanger die gespecialiseerd is in boventoon zang. De vrouwen-praatgroep waar Adelheid Roosen mee aan de slag gaat is ook enthousiast. Ik vraag aan hun leider of ze niet verlegen zijn om volgende week op te treden. “They will not be shy from you. You will become shy from them!”.

Maandag 25 oktober

Eén van de musici die meedoet aan het festival wilde met vijf darbuka’s het ckeckpoint door om les te geven aan een groep kinderen. Dat mocht niet. Ze vroeg met hoeveel darbuka’s het wel mocht. Met vier wel. De vraag: overschrijdt men met vijf darbuka’s een kritische grens waarmee de veiligheid van de Staat Israël in het geding komt, of hoopde deze soldaat dat de muziekdocente er ééntje zou achterlaten zodat hij zijn eenzame uurtjes kon vullen met getrommel?


PS: er was iemand die mijn nieuwsbrief las en dacht dat Al Quds iets met Al Qaida te maken had (waarschijnlijk vanwege de gelijkenis van het woord “Al” gevolgd door “Q”). Voor hem misschien extra uitleg: een darbuka is dus geen bazooka, maar een trommeltje.

Zondag 24 oktober


Het koor was mooi. De mannen die vrijdag nog zo gereserveerd waren bahandelden me als de eregast van de kerkdienst. De zang is rustig en tamelijk monotoon totdat er een zanger uithaalt en vol en heftig klinkt. Kon ik maar mijn muzikale gang gaan met ze! Kon ik de mannen maar rondom het publiek opstellen en om de beurt frases laten zingen van een lang lied, afgewisseld met korte stukken waarin het hele koor meedoet.
Maar visjes willen niet uit hun water worden gehaald. In de kerk gaat het goed, gaat alles zoals het al honderden jaren gaat. Maar om deze mannen en vrouwen uit de kerk te halen, in een huis temidden van een voor hun onbekend publiek in een hedendaags experiment onder te dompelen, dat zal niet vanzelf gaan. Daarom: na vele glimlachjes, koffie en koek en verschillende handen schudden kwam de volgende afspraak: we bellen nog… 

Zaterdag 23 oktober

Er is een hamam in de Oude Stad. Maar al enige jaren geleden kwam er een man van de overheid met een brief dat er geen toestemming was voor de renovatie. Sindsdien is het gebouw dicht. Een historisch plekje, ooit het sociale centrum van de buurt, is de gemeenschap ontnomen en ligt onder puin en stof.
Wij gaan hier optreden.
De dame van de Al Quds Universiteit bezit een sleutel en heeft er genoeg van te wachten tot er ooit toestemming komt. We gaan gewoon een performance maken. Omdat ons festival besloten is en alleen kleine groepjes publiek van lokatie naar lokatie gaan, kan dit gebeuren zonder op te vallen.
Underground is geen fancy naam, het is de situatie waarin mensen creëeren en samenkomen als het op de normale manier niet mogelijk is.

Vrijdag 22 oktober

Volle vaart! 15 potentiele gidsen ontmoet, overleg met de ontwerper van de flyer, uitgebreide gesprekken met degene die de lokaties gaat fixen en een ontmoeting met de legendarische acteur Amer Khalil die ook mee kan doen. Ook sprak ik de directrice van het Centre of Jerusalem Studies, een prachtige binnenplaats in de schaduw van de Rotskoepel Kapel. Ze is accoord dat we daar de finale gaan maken.
Alle vaart was compleet voorbij tijdens mijn gesprek met de twee oude mannen van het Byzantijnse koor. Ze hebben nooit eerder buiten de kerk gezongen en vonden het idee om hun muziek met nieuwe compositie te voeden op z’n minst ongemakkelijk. Het woord difficult kwam in bijna elke zin voor. Ik heb in alle kalmte gezocht naar kansen om wel dergelijk hun prachtige traditie met een drupje hedendaags te kunnen mengen. 

We kwamen er niet uit. 
Volgende stap: naar hun kerkdienst zondag. 
En dan daarna weer koffie.

Donderdag 21 oktober

Ik vlieg boven Nederlandse regenwolken uit richting Tel Aviv. Ook in mijn hoofd zijn grijze gebieden. Het is de laatste weken zo lastig gebleken om het nieuwe project goed in de grondverf te zetten. In Nederland heb ik vele boeiende gesprekken met de deelnemende kunstenaars gevoerd. Maar het vinden van musici en acteurs in Oost-Jerusalem  blijkt via e-mail en telefoon bijna onmogelijk. De meeste telefoongesprekken die ik voerde met potentiele deelnemers en organisaties waren kort: “leuk idee, wanneer gaan we erover praten?”.  En al stuur je een e-mail met duizend woorden, het antwoord is vaak slechts: “no problem, call me when you arrive”.

Nu heb ik geleerd dat er enorm veel in korte tijd kan gebeuren, maar no problem is voorlopig niet genoeg om me gerust te stellen. Als ik straks in Tel-Aviv land, zijn de wolken in de lucht zeker verdwenen. Mijn doel is om binnen enkele dagen ook mijn hoofd zonnig te krijgen en alle losse puzzelstukjes tot een plaatje te gaan leggen.

HIERONDER:

EDITIE 2009

Zondag 1 november

Hoe anders voelt het vandaag om door de straatjes te wandelen dan enkele weken geleden. Elke plek heeft een verhaal gekregen, zoveel gezichten zijn hier vertrouwd geworden en telkens kom ik mensen tegen die op één of andere manier betrokken waren.

De theaterdirecteur die de afgelopen dagen regelmatig bijzonder boos, nors of zelfs onredelijk was is helemaal opgetogen en we spreken lang over alle plannen en mogelijkheden voor volgend jaar.

Na het eindetentje met alle musici en acteurs ga ik naar het vliegveld, beladen met een enorm overgewicht aan indrukken, ervaringen en emoties.

Zaterdag 31 oktober

Spoedberaad bij de theaterdirecteur. Er zijn gisteravond enkele Israeliërs naar de voorstellingen gekomen en in een verhitte discussie geraakt met een bewoner en een gids. Jerusalem is van ons, zouden ze hebben gezegd. Er is grote onrust ontstaan bij de deelnemers en gastfamilies. Omdat het project zich afspeelt in een deel van de Oude Stad waar vaak gewelddadige confrontaties zijn met kolonisten, politie en soldaten hebben we al in een eerder stadium besloten dat het publiek alleen via persoonlijke contacten uitgenodigd kan worden. Niet alleen wilden we zo voorkomen dat het Israelisch gezag de voorstellingen zou tegenwerken of verbieden, ook konden we zo een sfeer van openheid en contact creëeren die in een situatie van bezetting en de spanningen zo zeldzaam en tegelijkertijd zo hard nodig is.

Elke famillie heeft directe ervaring met invallen in de huizen, arrestaties en geweld en hierdoor raken mensen erg gesloten en op hun hoede. Het meest waardevolle dat we de afgelopen weken hebben opgebouwd is het vertrouwen van de bewoners die hun huiskamer voor ons openstelden, en dit vertrouwen was nu geschaadt door deze lompe bezoekers die de inwoners van deze buurt zelfs niet één avond zonder politieke discussie gunden.

Door dit incident is iedereen heel opgewonden geraakt. Enkele gidsen en één lokatie laten weten niet meer mee te werken. Ik probeer ze allemaal te spreken en uit te leggen dat dit project niet tot doel heeft Israeliërs en Palestijnen bijeen te brengen. Hoe positief ook, dit is nu in deze getraumatiseerde plek onmogelijk. Gezellig verhalen vertellen en theedrinken kan alleen als je een zekere mate van gelijkwaardigheid, veiligheid en vertrouwen hebt, en niet als afgelopen week nog rake klappen kreeg toen je voorbij de militairen liep die de ingang naar je huis blokkeerden. Dat de Israeliërs die naar de voorstellingen wilden komen waarschijnlijk de beste intenties hebben en niet dezelfde mannen zijn als de bezettings-soldaten is een nuance die in deze situatie snel verloren gaat.

We beslissen dat we vanavond alles in het werk stellen om een herhaling te voorkomen, en de Israeliërs die toch van het project hebben vernomen en zich aanmelden vertellen dat het vol is.

Niet veel later krijgt het theater telefoon van de Israelische vrouw die aankondigt een rechtzaak aan te spannen wegens antisemitisme omdat we zouden selecteren op joodsheid. Het feit dat dit project plaatsvindt op de open zenuw van het Midden-Oosten is nu wel heel erg voelbaar.

Als het publiek zich die avond verzamelt zijn er toch Israeliërs bij. Anti-zionistische vredesactivisten nog wel. Ik leg de situatie uit en smeek ze om af te zien van hun bezoek. Hier hebben ze helemaal geen begrip voor. Een heftige discussie ontstaat en ik vang de verbale klappen op terwijl de gidsen met hun publiek op pad gaan.

De voorstellingen lopen gesmeerd. De kunstenaars, deelnemers en het publiek is bijzonder enthousiast. Ik moet even op adem komen en kan dan toch enorm genieten van een ongelofelijke gebeurtenis op deze bizarre en gestoorde plek.

Vrijdag 30 oktober

Het is zover. Vandaag moeten alle puzzelstukjes in elkaar vallen.

Om half tien verzamelen de gidsen zich voor een testronde door het labirint van de Oude Stad. Even later hoor ik dat de lokatie voor het videokunstwerk toch niet door kan gaan. Een nieuwe plek zoeken dus, schuiven met wat routes en schema’s en het past weer.

Het is bijna magisch hoe alles nu op z’n plek komt. Als een groot mechaniek gaan alle radertjes nu draaien. Iedereen is nu op de lokaties de laatste dingen aan het voorbereiden en tussen het oplossen van kleine problemen door ontstaat er een merkwaardig vacuüm waarin ik besef dat ik niets meer kan doen en het nu gewoon maar moet laten gebeuren.

Uitgerekend vandaag begint het te regenen. Helemaal onafhankelijk van de complexe politieke gevoeligheden, onberekenbare deelnemers en een producent die telkens geen beltegoed heeft, gaat het weer ons tegenwerken.

Als de gidsen zich verzamelen bij de Damascuspoort blijkt dat er veel mensen zijn thuisgebleven. We hebben van al het publiek dat via vrienden en kennissen van de deelnemers is geworven groepen gemaakt van ongeveer 12 personen, maar enkele gidsen staan soms nog maar met 2 a 3 mensen te wachten. We bellen iedereen op en geleidelijk groeien de groepen aan en vertrekken de gidsen op hun tocht door de duistere, natte straatjes.

Als mijn telefoon stil blijft maakt mijn ongerustheid plaats voor een voorzichtig opgetogen gevoel. Het lijkt te lukken!

Het stuk stad dat normaal in de nacht zo duister en verlaten is gonst nu van groepjes publiek, cameraploegen en buurtbewoners die ongevraagd de gidsen de weg wijzen.

Ruim twee uur later zijn de musici en acteurs klaar. Iedereen heeft enthousiaste verhalen over de soms onverwachte en intieme gebeurtenissen in de huiskamers. Er is iets heel bijzonders gebeurd vandaag.

Donderdag 29 oktober

Zijn jullie er klaar voor? Vraag ik aan de verlegen tweelingrappers. Jawel hoor, maar mijn broer Ali moet straks naar het politiebureau dus hij is er waarschijnlijk niet bij morgen.

Oh!

Ali is waarschijnlijk op een camera herkend tijdens de rellen afgelopen zondag. Een soldaat kwam een brief brengen vanochtend. Hij moet zich melden bij het politiebureau en rekent op een nacht in de cel. Ik ga mee om de Israeliërs op andere gedachten te brengen. Ook Ali’s moeder, een prachtig miniatuurvrouwtje, komt mee. We mogen niet mee naar binnen natuurlijk. Mama blijft achter bij de poort als ik na enige tijd toch maar weer mijn repetities vervolg.

Om half elf vanavond bel ik met dokter Ninos. Ik was vanmiddag weer bij hem op bezoek omdat ik me zorgen maakte of hij wel echt zijn huis wilde openstellen. Na een lang gesprek twijfelde hij nog steeds en vroeg me in de avond te bellen. Hij gaat het niet doen.

We zoeken dus weer een lokatie. Alle contacten zijn uitgeput. Het is laat in de avond en morgen is het vrijdag, de dag dat veel mensen naar de moskee gaan en met hun famillie zijn.

Uiteindelijk verschuiven we een act naar één van onze hotelkamers, en kunnen alle plattegronden getekend en routes uitgestippeld worden.

Diep in de nacht komt alles op orde. Op papier dan. Of de buitenwereld deze organisatiegraad aankan zal morgen blijken.